Główne siły Kościoła nie tyle się kurczą, ile przemieszczają

Prof. Koseła przeanalizował dane pochodzące z Annuarium Statisticum Ecclesiae, rocznika publikowanego co roku przez Stolicę Apostolską. Zawierają one m.in. informacje o liczbie księży pracujących w poszczególnych krajach. Najstarszy rocznik z dostępnych w Polsce opisuje stan Kościoła w 1972 r. Najnowszy zawiera informacje dotyczące 2023 r.

Rozmówca przypomniał, że w 1969 r. ks. Joseph Ratzinger - późniejszy papież Benedykt XVI - wygłosił serię wykładów w niemieckim radiu Hessischer Rundfunk, w których postawił tezę, że w przyszłości Kościół katolicki straci budynki, przywileje oraz wielu wyznawców i będzie funkcjonować w niewielkich wspólnotach.

Nawiązując do tej prognozy, prof. Koseła stwierdził, że patrząc z perspektywy 50 lat, tamto przewidywanie nie sprawdziło się w odniesieniu do całego Kościoła. Według socjologa liczby publikowane każdego roku w Annuarium Statisticum Ecclesiae pokazują, że siły apostolskie Kościoła katolickiego zmniejszają się w rozwiniętych cywilizacyjnie społeczeństwach - w krajach Europy Zachodniej, w USA, Kanadzie i Australii - jednak w tym samym czasie dynamicznie rosną w innych częściach świata.

Zaznaczył, że liczba księży diecezjalnych we Francji zmniejszyła się między rokiem 1972 i 2023 z 36,7 tys. do 7,8 tys., czyli do prawie jednej piątej stanu osobowego z 1972 r. Liczba sióstr zakonnych we Francji w 2023 r. wynosiła 36 proc. stanu osobowego z 1998 r. oraz 27 proc. stanu z 1988 r.

Podobnie wyglądają statystyki dotyczące Hiszpanii. W 1988 r. posługiwało w tym Kościele prawie 31 tys. księży diecezjalnych i zakonnych, a w 2023 r. - 19,5 tys., czyli 63 proc. stanu z 1988 r. W 1988 r. w Niemczech, łącznie w RFN i NRD, posługiwało 16,1 tys. księży diecezjalnych, a w 2023 r. 9 tys., czyli 56 proc. stanu z 1988 r.

Włochy nadal są krajem z największą liczbą osób duchownych, ale również tutaj nastąpił znaczny spadek. W 1972 r. posługiwało tam 42,8 tys. księży diecezjalnych, a w 2023 r. - 27 tys., czyli 63 proc. stanu z 1972 r. Prof. Koseła stwierdził, że wrażenie robi skala zmniejszenia liczby mniszek i zakonnic. W 1988 r. było ich we Włoszech 133 tys., a w 2023 r. prawie 64 tys., czyli połowa stanu z 1988 r.

- W 1969 r. ksiądz prof. Joseph Ratzinger nietrafnie przewidział przyszły stan Kościoła katolickiego. Nie uwzględnił rozciągniętego w czasie zdarzenia, które jest określane w literaturze przedmiotu jako "trzecioświatowienie Kościoła" - ocenił.

Prof. Koseła podkreślił, że kiedy kościoły w Europie Zachodniej pustoszeją, na innych kontynentach wspólnoty chrześcijańskie notują spektakularne wzrosty. Zaznaczył, że Kościół bardzo wzmocnił się w krajach do niedawna misyjnych i ludnych, takich jak Nigeria, Indie, Republika Korei, Wietnam, Brazylia, Filipiny, Meksyk i Argentyna.

Z danych Annuarium Statisticum Ecclesiae wynika, że w Nigerii w 1972 r. było jedynie 318 księży diecezjalnych, tymczasem w 2023 r. - już niemal 10 tys. Według prof. Koseły z tym samym zjawiskiem mamy do czynienia w Kościele w Indiach, gdzie w 1972 r. było 6,2 tys. kapłanów diecezjalnych, a w 2023 r. - 18,4 tys. To wzrost kadr do poziomu 300 proc. stanu z 1972 r. W Wietnamie dane te zbierane są od 1990 r. Pracowało tam wówczas 1,3 tys. księży diecezjalnych. W 2023 r. było ich 5,3 tys. - to 400 proc. stanu z 1990 r.

Podobna sytuacja jest w Korei Płd., gdzie w 1988 r. było 1,2 tys. księży diecezjalnych, a w 2023 r. - 4,7 tys. Na Filipinach liczba kapłanów podwoiła się od 1988 r. - wzrosła z 3,6 tys. do ponad 7 tys. księży w 2023 r. Z kolei w Brazylii liczba diecezjalnych prezbiterów od 1972 r. wzrosła z 4,5 tys. do 15,8 tys., czyli do 350 proc. stanu z 1972 r.

- Tę część wniosków z lektury Annuarium Statisticum Ecclesiae można zamknąć stwierdzeniem, że wysiłki misjonarzy wyruszających niegdyś z Europy przyniosły widoczne dzisiaj owoce. Teraz kolej na misjonarzy z Nigerii, Indii i Wietnamu, którzy przybędą ewangelizować Europę - stwierdził prof. Koseła.

Według niego zjawisko zwiększenia sił apostolskich Kościoła nie jest ograniczone do krajów Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Widoczne jest także w postkomunistycznych społeczeństwach Europy. Kościół rośnie w siłę w krajach, gdzie doświadczał prześladowań przez kilka dziesięcioleci, m.in. na Słowacji, w której liczba księży wzrosła z 1,4 tys. w 1993 r. do 2,5 tys. w 2023 r. Na Ukrainie liczba księży wzrosła z 886 w 1993 r. do 3,7 tys. w 2023 r.

Podkreślił, że na tle innych Kościołów w Europie Kościół w Polsce znajduje się w ścisłej czołówce. Ze względu na samą tylko liczbę księży polski Kościół znajduje się na drugim miejscu w światowym rankingu, po Kościele we Włoszech, albo na trzecim stopniu podium, za Kościołem Włoch i Stanów Zjednoczonych po zsumowaniu wszystkich osób konsekrowanych.

- Gdy weźmiemy duże społeczeństwa, nie zaś małe albo wyspiarskie, jak np. społeczeństwo Malty, wtedy okaże się, że w Polsce jeden katolicki kapłan przypada na najmniejszą liczbę wierzących i niewierzących mieszkańców - w 2023 r. w Polsce jeden kapłan przypadał na 1270 osób, we Włoszech jeden kapłan na 1470 osób żyjących w tamtym kraju - stwierdził socjolog.

Dodał, że w 1972 r. księży diecezjalnych było 14,8 tys., a w 2023 r. - 23,5 tys., czyli 158 proc. stanu z 1972 r. Do 2013 r. liczba księży rosła, osiągając maksymalny stan 25 tys. księży diecezjalnych i ponad 5 tys. zakonnych. Po 2013 r. liczba prezbiterów zaczęła spadać.

- Liczby zamieszczone w watykańskich rocznikach pokazują, że polskie społeczeństwo jest zdecydowanie katolickie, jeśli zważyć łatwość dostępu do sakramentów rozdzielanych katolikom przez kapłanów. Także rok kościelny jest tu przeżywany w inny sposób niż w większości miejsc na globie - ocenił socjolog.

Zaznaczył, że o sile Kościołów lokalnych Kościoła powszechnego nie przesądza wielkość zbiorowości osób konsekrowanych, czyli kapłanów, zakonników, zakonnic, diakonów i misjonarzy, lecz trudna do policzenia liczba świętych żyjących we wspólnotach kościelnych.

Zdaniem prof. Koseły problematyka przyszłości katolicyzmu w Polsce zasługuje na osobne omówienie, jednak pomocy do analiz tego zagadnienia nie da się znaleźć w Annuarium Statisticum Ecclesiae.

- Wyczytamy tam, że w Polsce powoli, z roku na rok, zmniejsza się liczba księży. Z innych roczników wiemy, że topnieje również populacja kraju. Gdy jedni mówią: przyczyną zmian miejsca religii w społeczeństwie jest sekularyzacja, inni powiedzą, że raczej demografia - rozliczne powody kryzysu demograficznego, który będziemy odczuwać coraz mocniej i w coraz to nowych dziedzinach - stwierdził socjolog.

Iwona Żurek (PAP)