W imię prawdy

Leon XIV, wspominając podróż apostolską do Hiszpanii, przyznał we wczorajszej katechezie, że była – jak każda inna – do sytuacji eklezjalnej i społecznej odwiedzanego kraju. Ale czytając jego przemówienia można zauważyć wątki uniwersalne. Jednym z nich był apel, skierowany do przedstawicieli rządu i korpusy dyplomatycznego. Papież mówił między innymi: „w imię umiłowania prawdy wzywam wszystkich do porzucenia narracji dzielących i polaryzujących waszą rzeczywistość społeczną oraz jej historię, aby przejść od jałowych uproszczeń do owocnego docenienia złożoności (…) Unikajmy słów, które upokarzają albo przeciwstawiają jednych drugim. Wybierajmy jasność, która oświeca, a także szczerość, która otwiera drogi. Nie ulegajmy naiwnym uniesieniom i nie podsycajmy jałowych lęków. Raczej wskazujmy kryteria rozeznania, czyli: godność osoby, powszechne przeznaczenie dóbr, opcję preferencyjną na rzecz ubogich, troskę o wspólny dom i pokój – oraz przekładajmy je na praktykę” (6.06.2026).

Polaryzacja, dzielące narracje, jałowe uproszczenia i upokorzenia są zjawiskami, występującymi nie tylko na Półwyspie Iberyjskim. Są – niestety – cechą większości debat, prowadzonych w społeczeństwach innych krajów, także Polski. Mówiąc i pisząc o tym warto wskazać na dwa czynniki, podnoszące lub osłabiające „ciśnienie” dyskusji.

Pierwszym, o czym wiadomo od dawna, są media społecznościowe i rządzące nimi algorytmy. Ten się przebije, kto jest bardziej agresywny. Nie liczy się waga argumentu, liczą się emocje, z jakimi ktoś wyraża swoje stanowisko. W ten sposób zaczyna rozwijać się spirala werbalnej przemocy, „podbijana” przez mechanizmy (programy), decydujące ile razy (czytaj najwięcej) dany post wyświetlić. Uczestnicy takiej dyskusji często nie zdają sobie sprawy, że właśnie zostali „wkręceni” w kolejny konflikt.

Drugim jest sam fakt spotkania. Śledząc reakcje na spotkania przedstawicieli Kościoła, ale i różnych organizacji społecznych czy partii politycznych, częstym powodem agresji jest sam fakt, że do dialogu z przedstawicielami środowisk, mających odmienne przekonania doszło. To zjawisko, na poziomie eklezjalnym, było zauważalne już za czasów Świętego Jana Pawła II. Choćby wówczas, gdy Ojciec święty spotykał się z osobami, żyjącymi w związkach niesakramentalnych. O ile w Polsce bano się zaatakować samego papieża, uderzano w jego gości. „Jak on/ona śmiał/a ze swoim życiorysem pchać się na audiencję”. W czasie pontyfikatu Franciszka, często nawiązującego dialog z ludźmi spoza Kościoła, krytyczne trendy jeszcze się nasiliły.

Umiłowanie prawdy, o którym mówił w Madrycie papież, domaga się najpierw spotkania. To jedyna możliwość by zrozumieć argumenty drugiej strony, ale i samu wyartykułować swoje stanowisko. Czasem – tu dotykamy paradoksu – druga strona potrzebna jest po to, by lepiej zrozumieć siebie.

Oczywiście spotkanie, jeśli jego motywem jest umiłowanie prawdy, domaga się wzajemnego szacunku. Tu, z reguły, zauważamy brak szacunku drugiej strony, nie dostrzegając go u siebie. Stąd można pokusić się o tezę: dziś najważniejsze nie są argumenty, jakimi posługujemy się, szukając prawdy. Dziś najważniejsza jest kultura spotkania. Bo nawet najlepiej skonstruowane i przygotowane argumenty trafią w próżnię, a niekiedy przyniosą skutek wręcz odwrotny do zamierzonego, gdy pierwszym celem nie jest prawda, ale upokorzenie – w jej imię – bliźniego. Jak drzewiej mawiano: prawdą można człowieka podnieść i wznieść na wyżyny, ale też można prawdą człowieka zabić. W Ewangelii, chrześcijaństwie, Kościele, zawsze chodzi o pierwsze.