W chwili wyboru krakowskiego kardynała na tron biskupa Rzymu świat wciąż był przedzielony żelazną kurtyną.
Dla zrozumienia października 1978 r. warto się cofnąć do pierwszego konklawe. Mimo tajemnicy, jakimi otoczone są wydarzenia w Kaplicy Sykstyńskiej, możliwe jest zrekonstruowanie podziału głosów, który doprowadził do wyboru Jana Pawła I. Bez wątpienia Luciani nie był zdecydowanym faworytem konklawe, ale kandydatem możliwym do zaakceptowania zarówno przez zwolenników reform soborowych, jak i większość konserwatystów. Kardynał z Wenecji został wybrany w czwartym głosowaniu niemal stu głosami na 111 kardynałów.
W kontekście konklawe z października istotne były trzy wcześniejsze głosowania. Znaczące poparcie uzyskiwał w nich konserwatywny kardynał Giuseppe Siri z Genui. Jego głównym kontrkandydatem był umiarkowany Giovanni Benelli. Luciani został wybrany, aby przełamać klincz, w jakim znalazło się konklawe.
Prawdopodobnie w części głosowań co najmniej kilkanaście głosów otrzymywał kardynał z Krakowa. Było to bez wątpienia największe poparcie otrzymane przez polskiego hierarchę w historii wszystkich konklawe. W 1958 r. w pierwszym głosowaniu niewielkie poparcie otrzymał kard. Stefan Wyszyński, ale był to raczej wyraz szacunku za jego postawę wobec reżimu komunistycznego. Waga kilkunastu głosów, które padły na Wojtyłę, była tym większa, że głosowali na niego znani hierarchowie, pochodzący m.in. z Niemiec i Austrii. Już jako papież wyznał jednemu z biografów, że głosy z sierpnia 1978 r. wywołały w nim "straszne poruszenie".
Kolejne konklawe rozpoczęło się 14 października 1978 r. Znów brało w nim udział 111 kandydatów, ponieważ przybył na nie kardynał, któremu w sierpniu nie pozwolił na to stan zdrowia. Wymienianymi w mediach papabile byli ponownie Siri oraz Benelli. Amerykański tygodnik "Time" wskazał, że istnieje niewielka możliwość wyboru kandydata spoza Włoch, a nawet innego kontynentu. Wśród nazwisk kardynałów z Belgii, Holandii, Argentyny i Ghany pojawiło się nazwisko z Krakowa. Nastroje wśród uczestników były jednak inne niż wśród dziennikarzy. Śmierć Jana Pawła I została przez wielu duchownych odczytana jako znak, że należy dokonać wyjątkowego wyboru. Sprzyjać temu mógł też skład kolegium kardynalskiego, w którym coraz mniej było Włochów.
Głosowania z 15 października przyniosły klincz pomiędzy kandydaturami Siriego i Benellego. Wieczorem ten pierwszy z nich był jednak bardzo bliski bycia wybranym. Otrzymał ok. 70 głosów - do elekcji zabrakło poparcia kilku kardynałów. Pozostali twardo obstawali przy swoich zapatrywaniach. Arcybiskup Wiednia Franz K"nig wspominał wieczór tamtego dnia: "Spożywaliśmy razem wieczerzę, ale rozmów było mało. Milcząc, odbyliśmy spacer w chłodnym wieczornym powiewie na dziedzińcu św. Damazego. W duchu wyczuwało się dziwne napięcie. Do dziś nie znajduję żadnego ludzkiego wyjaśnienia dla wyboru dokonanego dzień później". Jan Paweł II zaś potem wspominał: "Na początku drugiego dnia wszystko było już jasne: czułem działanie Ducha Świętego wśród kardynałów i przeczuwałem rezultat".
"Jeśli wybiorą ciebie, proszę, nie odmawiaj" - powiedział prymas Wyszyński. Do cytowanej później przez Jana Pawła II wymiany zdań doszło przed południem 16 października. Zgodnie z innymi relacjami anonimowych kardynałów mniej więcej w tym samym czasie zwolennicy Polaka przekonali zdecydowaną większość kolegium. Kard. Wojtyła w siódmym głosowaniu otrzymał 73 głosy, Benelli: 38. Oznaczało to, że Siri stracił niemal wszystkich zwolenników, którzy przeszli na stronę popierających arcybiskupa Krakowa. O zwycięstwie Wojtyły zdecydowało poparcie kardynałów niemieckich oraz amerykańskich, którzy wpłynęli na postawę innych. W ostatnim głosowaniu zdobył prawie sto głosów.
Po raz pierwszy od 1522 r. na papieża wybrano duchownego spoza Włoch. Co równie zaskakujące, po raz pierwszy od 1903 r. na głowę Kościoła wybrano kardynała niemającego jakichkolwiek doświadczeń pracy w Kurii Rzymskiej. Wszyscy papieże od czasu Benedykta XV pełnili urzędy kurialne lub służyli w dyplomacji.
O godz. 17.15 kardynał kamerling spytał, czy wybrany przyjmuje decyzję zgromadzenia. "W posłuszeństwie wiary wobec Chrystusa, mojego Pana, zawierzając Matce Chrystusa i Kościoła - świadom wielkich trudności - przyjmuję" - odpowiedział Karol Wojtyła. "Wielkie trudności" można odczytywać jako nawiązanie do pontyfikatu Jana Pawła I, który w opinii kardynałów został przygnieciony ciężarem swego urzędu. Do "uśmiechniętego papieża" i dziedzictwa soboru nawiązywał również wybór imion Wojtyły.
Pierwsze wystąpienia nowego papieża są uważane za kluczowe dla zrozumienia całego rozpoczynającego się wówczas pontyfikatu. 22 października 1978 r., podczas mszy inauguracyjnej na pl. św. Piotra, Jan Paweł II mówił: "Nie lękajcie się. Otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi! Otwórzcie drzwi jego zbawczej władzy, otwórzcie jej granice państw oraz systemy ekonomiczne i polityczne, szerokie obszary kultury, cywilizacji i rozwoju. Nie lękajcie się!".
Kolejne lata pontyfikatu były rzeczywiście otwarciem Kościoła na wszystkie kontynenty i najdalsze zakątki świata. Słowa te już 22 października 1978 r. trafiły do Polski. Msza inauguracyjna była pierwszym tego rodzaju wydarzeniem religijnym transmitowanym przez programowo ateistyczną polską telewizję. Dla władz komunistycznych "otwarcie systemów politycznych na Chrystusa" mogło być odczytane jako ideowe wyzwanie, próba przełamania ich trwającego od ponad trzech dekad dążenia do marginalizacji polskiego Kościoła.
Również kierownictwo ZSRS zdawało sobie sprawę z potencjalnych konsekwencji wyboru papieża z kraju "realnego socjalizmu". Sowiecki wywiad opracowywał raporty na temat powodów zaskakującego rezultatu konklawe. Zgodnie z paranoiczną mentalnością funkcjonariuszy sowieckiego wywiadu wynik głosowania miał być efektem potężnego spisku. Jego twórcami mieli być: Zbigniew Brzeziński, doradca ds. bezpieczeństwa narodowego prezydenta USA Jimmy'ego Cartera, i John Król, kardynał z Filadelfii. Celem spiskowców miało być uderzenie w stabilność bloku komunistycznego. Bez wątpienia KGB miał rację, że skutki tego wydarzenia mogą być bardzo poważne.
W nieco późniejszej analizie sporządzonej przez ekspertów Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego zwracano uwagę, że orężem nowego papieża "wymierzonym" w komunizm może być "wroga kampania" na rzecz przestrzegania praw człowieka. Kremlowscy analitycy idąc tropem wspomnianej wyżej teorii spiskowej, uważali, że sojusznikiem głowy Kościoła będzie Jimmy Carter, który podkreślał wagę przestrzegania tego rodzaju praw podstawowych. Ostatecznie tym sojusznikiem okazał się dopiero następca Cartera.
Szczególny niepokój Kremla wzbudzało przekonanie, że najbardziej niebezpiecznym z postulatów głoszonych przez papieża będzie hasło zapewnienia wolności religijnej. Obawy te potwierdziła pierwsza encyklika Jana Pawła II. Wydana w marcu 1979 r. "Redemptor hominis" stwierdzała, że godności człowieka, jego obiektywnym uprawnieniom, sprzeciwia się ograniczenie wolności religijnej, jej naruszenie. Ojciec Święty pisał w niej także, iż w wielu krajach wierzący są traktowani jak "obywatele gorszej kategorii".
Polityka Stolicy Apostolskiej prowadzona przez kolejne lata pontyfikatu Wojtyły bardzo skutecznie wytrącała argumenty intelektualistom, którzy twierdzili, że obrońcą praw człowieka mogą być tylko reżimy odwołujące się do idei lewicowych. Zaledwie dwa lata po wyborze wielkim sojusznikiem głowy Kościoła w trosce o prawa człowieka w krajach komunistycznych stał się nowy konserwatywny prezydent Stanów Zjednoczonych Ronald Reagan. Latem 1979 r., podczas wczesnej fazy kampanii prawyborczej w Partii Republikańskiej, ten były gwiazdor westernów śledził spektakularną wizytę Jana Pawła II w Polsce i był pod wrażeniem jego charyzmy. Niemal w tym samym czasie, w maju 1979 r., do władzy w pogrążonej w kryzysie Wielkiej Brytanii doszła Partia Konserwatywna pod przewodnictwem Margaret Thatcher. Troje wielkich przywódców ówczesnego świata - papież, prezydent i premier - uważało komunizm za jedno z największych zagrożeń dla wolności ludzi i narodów.
Aspekt troski o prawa człowieka i wolności religijnej pojawił się już podczas pierwszej zagranicznej pielgrzymki. 25 stycznia 1979 r. Ojciec Święty wyruszył do Meksyku. Było to pierwsze zetknięcie nowego papieża z krajem rządzonym przez reżim otwarcie antyklerykalny. Rządząca tam nieprzerwanie od końca lat dwudziestych Partia Rewolucyjno-Instytucjonalna ograniczała swobodę życia duchowego, m.in. nie zgadzając się na publiczne obrzędy, a nawet publiczne noszenie sutann przez księży. Jan Paweł II witany był przez władze Meksyku jako "osoba prywatna". Mimo długiej kampanii propagandowej zniechęcającej do brania udziału w podróży apostolskiej witało go ok. 15 mln Meksykanów. W swoich wystąpieniach biskup Rzymu zasygnalizował kolejny istotny element pontyfikatu. "Obecny papież solidaryzuje się z waszą sprawą, ze sprawą ludu uniżonego, ludzi ubogich. Papież jest po stronie tych mas ludności, prawie zawsze skazanych na niski poziom życia i często surowo traktowanych i wykorzystywanych" - podkreślił w przemówieniu skierowanym do Indian i robotników. Pierwsza pielgrzymka była też sygnałem, że przesuwanie "punktu ciężkości" Kościoła na ubogie południe będzie się dokonywało również podczas pontyfikatu Jana Pawła II.
Tę cechę polityki watykańskiej już w listopadzie 1978 r. dostrzegły sowieckie służby specjalne. Fragmenty ich raportu z tego okresu świadczą o wyrażanej w Moskwie obawie przed utratą wpływów w krajach komunistycznych i wielu regionach trzeciego świata, który do tamtej pory był bardzo podatny na sowiecką agitację. Komunistyczna bezpieka stwierdzała, że nowy papież będzie "mniej podatny [niż Paweł VI - przyp. red.] na kompromisy ze rządami krajów socjalistycznych". Zwracano uwagę, że będzie jeszcze wyraźniej niż jego dwaj poprzednicy umacniał "uniwersalizację Kościoła; to jest jego działalność we wszystkich systemach socjopolitycznych, przede wszystkim w systemie socjalistycznym".
Wydaje się, że nie wszyscy przedstawiciele komunistycznej dyktatury doceniali skalę zagrożenia stwarzanego przez zdecydowaną politykę Jana Pawła II. Pod koniec 1978 r. Leonid Breżniew w rozmowie z I sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem stwierdził, że PRL nie powinna wpuszczać do kraju papieża Polaka. "Gomułka był lepszym komunistą, bo nie pozwolił Pawłowi VI na przyjazd do Polski i nie stało się nic strasznego" - orzekł z irytacją przywódca ZSRS. Nadchodzący rok 1979 i spektakularna pielgrzymka do Polski potwierdziły obawy sowieckich analityków. Kilka lat później w opozycji do prognoz komunistycznej bezpieki i obaw przywódców komunizmu antysowiecki pisarz Aleksander Sołżenicyn na emigracji w USA powiedział z entuzjazmem: "Wybór Wojtyły to jedyna dobra rzecz, jaka przydarzyła się ludzkości XX wieku!".
Cytaty ze źródeł na podstawie: - encyklika Jana Pawła II "Redemptor hominis" - Jacek Moskwa "Jan Paweł II" - Luigi Accattoli "Karol Wojtyła. Człowiek końca tysiąclecia".
Odwiedźcie też koniecznie nasz serwis: wadowice1920.gosc.pl
aktualna ocena | |
głosujących | |
Ocena |
bardzo słabe |
słabe |
średnie |
dobre |
super |
"Śmiało można powiedzieć, że pielgrzymujemy. My przedstawiciele władz państwowych (...)".
"Nieumyślne narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężki uszczerbek na zdrowiu"
Tylko czerwcu i lipcu strażacy z tego powodu interweniowali ponad 800 razy.