Uwierzmy w siebie

O kulisach III Rzeczypospolitej z prof. Andrzejem Zybertowiczem rozmawia Andrzej Grajewski


Andrzej Grajewski: Właśnie ukazała się książka „III RP. Kulisy systemu”, wywiad rzeka przeprowadzony z Panem Profesorem przez Joannę Lichocką. Opisując patologie III RP, używa Pan sformułowania „klatka wielopiętrowego klientelizmu”. Jaki mechanizm to pojęcie opisuje?


Prof. Andrzej Zybertowicz: Klientelizm to zjawisko uniwersalne, występujące w różnych epokach oraz systemach społecznych. Polega na tym, że nieformalne relacje osób wpływowych, odgrywających rolę patronów, z osobami o mniejszych wpływach, które wchodzą w rolę ich klientów, są ważniejsze aniżeli oficjalne reguły, zasady moralne lub przepisy prawa. Te nieformalne relacje określają, co naprawdę jest ważne oraz przesądzają kierunki przepływu dóbr. Klientelizm oznacza także dobór ludzi na stanowiska przede wszystkim według zasady lojalności, a nie kompetencji. Obniża się przez to efektywność wykorzystania zasobów. Wydaje się, iż przyspieszony rozwój cywilizacji zachodniej zaczął się wtedy, kiedy te naturalne skłonności do wiązania się w relacje klientelistyczne zostały ograniczone przez procedury podlegające kontroli i weryfikacji publicznej.


Co jest specyficzne dla tego zjawiska w realiach III Rzeczypospolitej?


Skala oraz głębokość społecznego i historycznego zakorzenienia. Za rządów PO–PSL system doboru lojalnościowego bardzo się umocnił. Powoduje to zamykanie się ścieżek awansu dla wielu grup społecznych. Wykluczeni, dzięki możliwości masowej emigracji, miast buntować się w Polsce, budują pomyślność innych krajów. To zmniejsza zdolność Polski do nowoczesnego rozwoju, a także do bycia samodzielnym podmiotem, gdyż klientelizm ma swój wyraz nie tylko w wymiarze wewnętrznym, ale także międzynarodowym.


A na czym polega jego wielopiętrowość?


Gdy w jakiejś instytucji (na przykład w urzędzie marszałkowskim) ktoś klientelistycznie rozdziela środki, premiuje i awansuje ludzi, to mechanizm ten powtarzany jest na niższych szczeblach. Zostawszy klientem możnego patrona, uzyskujemy dostęp do zasobów, dzięki którym możemy reprodukować ten mechanizm w dół. Jednocześnie przyzwalamy na jego obecność z boku i powyżej. W efekcie żywiołowo wyłania się model wielopiętrowego klientelizmu. Młodzi ludzie często widzą, że są otoczeni murem relacji klientelistycznych i świadomie wybierają, że nie będą inwestowali w swoją wiedzę, na przykład ukończenie drugiego fakultetu, gdyż szybciej osiągną sukces, jeśli się „załapią” w sieć powiązań, gdzie dobra są rozdzielane nie według kompetencji, lecz użyteczności lojalnościowej. W dzisiejszej Polsce mechanizmy klientelistyczne występują zarówno na poziomie mikrostruktur, w relacjach międzyludzkich w zakładach pracy, na uczelniach, w administracji publicznej, samorządowej, w relacjach między dużymi firmami i małymi firmami, ale także w relacjach między Polską a innymi państwami bądź podmiotami międzynarodowymi. Młody człowiek ma więc do wyboru: pójść drogą trudniejszą, która da mu poczucie godności i podmiotowości, lub się zwasalizować, porzucić zasady i podporządkować się jakiemuś układzikowi albo szerszemu układowi. Tak samo polityk rozpoczynający karierę ma do wyboru – podczepić się pod jakąś sieć powiązań, która już jest silna, lub też próbować, według uczciwych i otwartych reguł gry, budować własną podmiotowość. Taki sam dylemat stoi także przed Polską. 


W PRL system awansu był jasno określony przez zasady nomenklatury, które premiowały członków PZPR. Po 1989 r. ten system formalnie upadł, ale chyba nie do końca?


Ma pan rację. W latach 90. ub. wieku najsilniejszymi sieciami powiązań dysponowały środowiska postpezetpeerowskie, które w dodatku wykorzystywały możliwości działania, jakie dawały im tajne służby, odziedziczone po PRL. Warto w tym miejscu przypomnieć, że pierwszą tajną służbą, którą zbudowano na „surowym korzeniu”, odcinając powiązania z kadrami PRL, było Centralne Biuro Antykorupcyjne. Zostało powołane dopiero w 17. roku transformacji – w 2006 r. Wszystkie inne służby bazowały nie tylko na starej strukturze, ale także na dawnych kadrach. W UOP, który powstał w 1990 r., ponad dwie trzecie funkcjonariuszy przejęto ze Służby Bezpieczeństwa, a wojskowe tajne służby w ogóle nie podlegały jakiejkolwiek zewnętrznej weryfikacji. Gdy w 1991 r. powstały Wojskowe Służby Informacyjne – same się zreorganizowały i adaptowały do nowych reguł gry, i funkcjonowały w istocie nietykalne, aż do ich likwidacji w 2006 r. 
We wszystkich krajach postkomunistycznych w Europie Środkowej, poza Niemcami, wyglądało to jednak podobnie. Modyfikowano starą strukturę, a nie budowano służb od podstaw. 


O ile się nie mylę, to Litwini zbudowali służby od podstaw, korzystając z pomocy brytyjskich i amerykańskich specjalistów.


Nie uchroniło ich to jednak przed głęboką penetracją ze strony rosyjskiego wywiadu i głośnych skandali, które doprowadziły nawet na dymisji prezydenta, oskarżonego o agenturalne powiązania. 
Być może tzw. opcja zerowa nie była możliwa w 1989 r. Nawet jednak zachowując pewną ciągłość instytucjonalną, należało już na początku lat 90. przystąpić do zakładania nowych służb, które byłyby odcięte od powiązań ze starymi. W momencie okrzepnięcia nowych, stare struktury płynnie by wygaszano. Tajna służba, jeśli ma chronić interesy ekonomiczne kraju, nie może być przenikalna dla nieformalnych powiązań tworzonych przez pasożytnicze grupy interesów. Pamiętam rozmowę z doświadczonym funkcjonariuszem, który służył w SB, został pozytywnie zweryfikowany i pracował w UOP oraz ABW. Przekonywał, że w latach 90. oni posiadali dobre rozeznanie w patologiach prywatyzacyjnych, ale ich szefowie nie zachęcali ich, a nawet przeciwnie, raczej zniechęcali do rozpracowania tych patologii, ponieważ koledzy tych szefów pracowali w firmach uczestniczących w przekrętach prywatyzacyjnych.


«« | « | 1 | 2 | 3 | » | »»

aktualna ocena |   |
głosujących |   |
Pobieranie.. Ocena | bardzo słabe | słabe | średnie | dobre | super |

Wiara_wesprzyj_750x300_2019.jpg

Kalendarz do archiwum

niedz. pon. wt. śr. czw. pt. sob.
27 28 29 30 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
1 2 3 4 5 6 7
15°C Środa
wieczór
12°C Czwartek
noc
10°C Czwartek
rano
16°C Czwartek
dzień
wiecej »